Historia: Rosyjskie pismo odręczne

Rosyjskie pismo odręczne nie zaczyna się od kursywy, której dziś uczy się w szkołach. Zaczyna się od skoropisu – dosłownie „szybkiego pisania” – bieżącego pisma kancelaryjnego, którym pisarze w szesnastym i siedemnastym stuleciu zapisywali wszystko, co wytwarza państwo: suplikacje, księgi gruntowe, akta sądowe, inwentarze. Było szybkie, bo musiało takie być, i jak każde szybkie pismo płaciło za tempo czytelnością. Litery się pochylają, ściskają i sięgają daleko nad linię i pod nią. Pisarze wynosili całe litery nad linię pisma tam, gdzie dzisiejszy czytelnik żadnej się nie spodziewa, i skracali swobodnie, bo ci, którzy mieli dokument czytać, i tak znali formuły.

Jeśli trzymasz w ręku coś, co napisano przed osiemnastym stuleciem, i bardziej przypomina to żywopłot niż pismo z tej strony, to właśnie dlatego. To nie jest gorsza wersja dzisiejszej rosyjskiej kursywy. To inne pismo, z innymi nawykami, a kursywę, która je zastąpiła, stworzono po części po to, żeby od niego uciec.

Nowoczesny alfabet kursywy wyrósł z tego starszego pisma bieżącego, a nie został wymyślony, żeby je zastąpić: rozwinął się w XVIII wieku na podstawie wcześniejszego cyrylickiego pisma szybkiego.^[1] Między jednym a drugim zmieniło się nie pióro, tylko czcionka.

W 1708 roku Piotr I wprowadził pismo grażdańskie – гражданский шрифт – czyli reformę czcionek do druku świeckiego.^[3] To najbardziej brzemienne w skutki wydarzenie w dziejach rosyjskich kształtów liter, a dotknęło najpierw książek drukowanych.

To, co reforma naprawdę zmieniła w alfabecie, jest węższe, niż się zwykle pisze, i warto to ująć dokładnie: Ѧ zastąpiono przez Я, kilka liter (Ѯ, Ѱ, Ѡ) w praktyce zniknęło, a wszystkie znaki diakrytyczne i akcenty poza tym w й usunięto z użytku świeckiego.^[4] Cerkiew zachowała własną typografię; wszystko, co drukowano dla państwa i dla czytelników, przyjęło nową.

Pismo ręczne poszło za drukiem. Rosyjska kursywa stała się ręcznym odpowiednikiem tak zwanego „grażdańskiego” (czyli piotrowego) pisma drukowanego w książkach^[2] – i to wyjaśnia, czemu pismo na tej stronie wygląda tak, jak wygląda. To pismo ukształtowane na wzór czcionki, którą z kolei ukształtowano tak, by stała obok druku europejskiego.

I tu zaczyna się kłopot każdego, kto czyta rosyjski dokument oczami przyzwyczajonymi do łacinki. Pismo ciągnięte ku zachodnim kształtom liter przejmuje ich wygląd, ale nie ich wartość głosową. Małe т pisze się jak łacińskie *m*, a małe д jak łacińskie *g*. Małe и to *u*, a п to *n*. Nic z tego nie jest przypadkiem złego charakteru pisma; tak te litery wyglądają, poprawnie napisane. Strony liter w tym serwisie istnieją głównie po to, by przejść przez sześć, na których czytelnicy się potykają.

Reforma ortografii z lat 1917–18 to najprzydatniejszy pojedynczy fakt na całej tej stronie, bo pozwala datować niedatowany dokument w jakieś dwie sekundy.

Reforma usunęła cztery litery, łącząc każdą z literą o tym samym brzmieniu: ѣ połączono z е, ѳ z ф, a і oraz ѵ z и.^[5] Zlikwidowała też niemą literę, na którą kończyła się spora część wszystkich rosyjskich słów: dawny niemy jer wyszedł z użycia, w tym ъ („znak twardy”) na końcu wyrazu po spółgłosce.^[6]

Tę drugą zmianę widać z drugiego końca pokoju. Przed reformą bardzo wiele słów kończyło się literą, której nigdy nie wymawiano. Po niej – ani jedno. A więc: znajdź ъ na końcu wyrazu albo choćby jedno ѣ, a dokument jest sprzed reformy. Wystarczy jedno z dwojga; nie musisz umieć przeczytać z niego ani słowa.

Przejście ma wyraźną granicę, a dekret mówi dokładnie, gdzie ona leży. W grudniu 1917 roku Ludowy Komisariat Oświaty polecił: „Wszystkie instytucje państwowe i rządowe oraz szkoły bez wyjątku mają niezwłocznie przejść na nową ortografię. Od 1 stycznia 1918 roku wszystkie wydawnictwa rządowe i państwowe, periodyczne i nieperiodyczne, mają być drukowane w nowej pisowni.”^[7] Druk urzędowy zmienia się z dniem; prywatne pismo ręczne nie. Kto nauczył się pisać przed 1918 rokiem, jeszcze latami pisał ѣ i końcowe ъ: w listach, w pamiętnikach, na emigracji często do końca życia. Ten sposób datuje więc szkolne lata piszącego równie pewnie jak sam dokument, a w rodzinnym liście to często ciekawszy fakt.

Ostatnią rzeczą, która ukształtowała rosyjską kursywę, nie jest dekret. Jest nią klasa szkolna.

W rosyjskich szkołach większość dzieci od pierwszej klasy uczy się pisać tym pismem.^[8] Pismo, którego wszystkich uczy się z jednego przepisanego wzoru i w tym samym wieku, daje zadziwiającą jednolitość, a ta jednolitość jest cichym powodem, dla którego list obcej osoby z 1963 roku często czyta się łatwiej niż listę zakupów krewnego. Nie uczysz się charakteru pisma jednego człowieka. Uczysz się wzoru, który poznały miliony, a potem tego, jak daleko odchodzi od niego konkretna ręka.

To także praktyczny powód, by iść litera po literze, a nie słowo po słowie. Gdy rozpoznasz szkolny kształt т, и, ш, л, д i р – sześciu liter, które zlewają się ze sobą, kiedy ręka jest w ruchu – większość dokumentu otwiera się naraz, bo reszta alfabetu jest znacznie mniej dwuznaczna.

Tego, co rodzinny dokument dodaje ponad szkolny wzór, nie da ci żadne kompendium: pochylenia, odstępów i tempa konkretnej osoby, jej skrótów, a także nazwisk i miejscowości, których nie musiała pisać wyraźnie, bo pisała do kogoś, kto dobrze je znał.