Historia: Sütterlin

Pismo Sütterlin to ostatnia szeroko używana postać kurrenty, starszego niemieckiego pisma odręcznego.^[1] Sama kurrenta wyrosła z kursywy późnego średniowiecza, a w ciągu długich dziejów, które sięgają początku XX wieku, wiele jej liter przybrało odmienne warianty.^[2] W Anglii XIX wieku zapanowała moda na pisanie nowo opracowanym stalowym piórkiem szpiczastym.^[3] Angielskie pismo, mocno pochylone, o długich wydłużeniach w górę i w dół oraz o linii, która pod naciskiem raz grubieje, raz cienieje, jest dekoracyjne, ale technicznie trudne do pisania.^[4] Piórko szpiczaste szybko przyjęło się także w Niemczech i ukształtowało wygląd pisma XIX wieku.^[5]

Niemcy tamtych czasów pisali dwoma pismami odręcznymi: kurrentą, zwaną też pismem niemieckim, oraz łacińskim pismem odręcznym.^[6] O wyborze decydowały miejsce, treść i kontekst, a przechodzenie z jednego na drugie w obrębie jednego zdania było czymś zwyczajnym.^[7]

Karl Ludwig Sütterlin urodził się 23 lipca 1865 roku w Lahr w Schwarzwaldzie.^[8] W latach 1879–1884 odbył tam, w Lahr, naukę zawodu litografa.^[9] Potem pracował jako litograf, najpierw we Frankfurcie nad Menem, a od 1888 roku w Berlinie.^[10] Jego projekty plakatów zwróciły powszechną uwagę, wśród nich plakat z młotem, Hammerplakat, na berlińską wystawę przemysłową w 1896 roku.^[11] W latach 1904–1917 uczył w placówce dydaktycznej przy berlińskim Królewskim Muzeum Rzemiosła Artystycznego.^[12]

W 1911 roku, na zlecenie pruskiego ministerstwa kultury i szkolnictwa, opracował wzorcowe pismo, z którego dzieci miały uczyć się pisania łączonego.^[13] Dawne pociągnięcie z naciskiem, odziedziczone po piórze gęsim, wymagało nienaturalnego ułożenia dłoni, zmiennego nacisku i wielkiej wprawy, a uczniowie szkół podstawowych często sobie z nim nie radzili.^[14] Sütterlin sięgnął zamiast tego po myśli reformatora pisma Rudolfa von Larischa, którego cenił, i opracował dla początkujących metodę lepiej dostosowaną do dzieci.^[15] Kazał dzieciom pisać piórem z kulką na końcu, dającym jednakową grubość linii, uprościł kształty liter i skrócił wydłużenia w górę i w dół.^[16] Wiersz podzielił w proporcji 1:1:1.^[17] Dość szerokie litery stały pionowo.^[18] Obok tego opracował w zbliżonym stylu łacińskie pismo wzorcowe.^[19] Nazwa Sütterlinschrift nie odnosi się jednak do tego pisma łacińskiego.^[20] Jak sam mówił, jego nowe litery miały być niczym więcej niż prostymi wzorami do pierwszych lekcji.^[21]

W 1914 roku pismo przedstawiono pruskiemu ministrowi kultury i komisji rzeczoznawców, którzy uznali je za nadające się do użytku.^[22] Zarządzenie z 8 lipca 1915 roku wprowadziło je w Prusach, najpierw próbnie, a kolejne, z 13 czerwca 1918 roku, uczyniło je obowiązującym w całych Prusach.^[23] Turyngia przyjęła je w 1929 roku, Hesja w 1930, a Badenia i Danzig (dziś Gdańsk) w 1931.^[24] W listopadzie 1917 roku Sütterlin został mianowany profesorem tej placówki, ale 20 listopada 1917 roku zmarł nagle na udar, mając 52 lata.^[25]

W latach 20. XX wieku pismo Sütterlin zaczęło wypierać dotychczas używaną postać kurrenty.^[26] W 1935 roku jego zmieniona wersja, z lekkim pochyleniem i mniejszą liczbą kształtów okrągłych, weszła do oficjalnego programu nauczania jako „Deutsche Volksschrift”, czyli „niemieckie pismo powszechne”.^[27] W tym samym roku stało się oficjalnie jedynym niemieckim pismem nauczanym w szkołach.^[28]

Dnia 3 stycznia 1941 roku zakazano używania łamanych czcionek drukarskich, czyli fraktury.^[29] Pismo Sütterlina pozostawało w szkołach aż do zarządzenia z 1941 roku, które zakazało pism łamanych.^[30] W miejsce pism łamanych partia nazistowska wprowadziła litery w stylu włoskim, takie jak antykwa.^[31] W następstwie zarządzenia o Normalschrift okólnik z 1 września 1941 roku zakazał nauczania kurrenty w szkołach.^[32] Od roku szkolnego 1941/42 pozostało już tylko tak zwane „Normalschrift”, czyli „pismo normalne”.^[33] Od 1942 roku jako pismo wzorcowe szkoły uczyły wariantu pisma łacińskiego zwanego „Deutsche Normalschrift”, o proporcjach 2:3:2, z pochyleniem i owalnymi kształtami.^[34]

Po 1945 roku nazistowskie zarządzenie o Normalschrift przestało obowiązywać.^[35] Mimo to łacińskie pismo odręczne pozostało standardowym pismem szkolnym.^[36] W Niemczech Zachodnich od 1953 roku w miejsce Normalschrift wprowadzono „Lateinische Ausgangsschrift”, czyli „łacińskie pismo wyjściowe”, które opracował z niej krąg pisma z Iserlohn i które z kolei wywodziło się z łacińskiego pisma wzorcowego samego Sütterlina.^[37]

Wielu Niemców wychowanych na piśmie Sütterlin posługiwało się nim jeszcze długo w okresie powojennym.^[38] W szkołach zachodnio- i wschodnioniemieckich kurrenty uczono tylko częściowo, jako dodatek do łacińskiego pisma wzorcowego.^[39] Skończyło się to w latach 80. XX wieku, gdy z życia zawodowego odeszły starsze pokolenia, które jeszcze dobrze pisały kurrentą, część z nich z przyzwyczajenia.^[40] W niemieckiej matematyce do końca XX wieku macierze oznaczano wielkimi literami pisma Sütterlin, a wektory małymi.^[41]

W codziennej niemczyźnie pismo to nazywa się często po prostu „Sütterlin”.^[42] Nazwą tą określa się też luźno kilka podobnych odmian dawnego niemieckiego pisma odręcznego.^[43]

Zacznij od dat: właściwego pisma Sütterlina uczono w niemieckich szkołach tylko od 1915 do 1941 roku.^[44] Pismo Sütterlin było nowoczesnym pismem opartym na kurrencie, z uproszczonymi literami i pionowymi pociągnięciami, więc starszy list rodzinny, o którym mówi się, że jest pisany Sütterlinem, może być w istocie napisany kurrentą.^[45] Spodziewaj się dwóch form małego s, z których druga występuje na końcu sylaby.^[46] Zachowało się długie s (ſ) oraz kilka typowych ligatur.^[47] Kształt litery ß nadal zdradza, że wywodzi się ona z ſz.^[48]

Małe e to dwie pionowe kreski blisko siebie, od tego kształtu wywodzi się znak umlautu.^[49] Znak umlautu nad ä, ö i ü ma taki sam kształt jak to e, więc może wyglądać jak maleńkie e, a nie dwie kropki.^[50] Kreska nad m lub n oznacza podwojone mm lub nn.^[51]

Uważaj na zmianę pisma w środku wiersza: francuskie słowo albo nazwa miejscowości będą na przykład zapisane łacińskim pismem odręcznym wśród kurrenty.^[52] Gdy strona cię przerośnie, w Niemczech działają inicjatywy i stowarzyszenia, które pomagają odczytywać teksty pisane pismem Sütterlin i innymi odmianami kurrenty.^[53] Przykłady to „Sütterlin-Schreibstube” w Konstancji i Sütterlinstube Hamburg.^[54]