Historia: Kurrenta

Kurrenta to dawny rodzaj pisma odręcznego, którym zapisywano język niemiecki.^[1] Nazywa się ją też deutsche Schreibschrift lub deutsche Schrift, czyli „pismo niemieckie”.^[2] Jej niemiecka nazwa, Kurrentschrift, pochodzi od łacińskiego currere, „biec”.^[3] Paleografowie zaliczają ją do pism łamanych.^[4]

Rozwinęła się na początku XVI wieku z Kanzleibastarda, czyli bastardy używanej w kancelariach.^[5] Od XVI wieku utrwaliła się jako zwykłe pismo codzienne na całym obszarze niemieckojęzycznym.^[6]

Od okrągłego pisma „łacińskiego” odróżniają ją ostre kąty, od których dostała miano Spitzschrift, „pismo szpiczaste”.^[7] Mimo to także w kurrencie zaokrągleń jest sporo.^[8]

W XVII–XVIII wieku na jej rozwój wpłynęły przede wszystkim norymberska i saksońska szkoła pisania.^[9] W 1714 roku dekret w Prusach po raz pierwszy wprowadził w szkołach jednolity wzór pisma.^[10] Jego ostre, pochylone w prawo formy, w których zaokrągleń unikano, jak tylko się dało, przyjęły się także na innych ziemiach niemieckich.^[11] Tak szkolny wzór pisma ukształtował rozwój kurrenty daleko poza granicami Prus.^[12]

Początkowo kurrentę pisano zwykle gęsim piórem.^[13] Później pisano ją także piórem o szerokim ścięciu, przy którym grubość kreski zmieniała się wraz z kierunkiem pióra.^[14] W XIX wieku pismo znów zmieniło się wraz z pojawieniem się metalowej stalówki spiczastej.^[15] Pochylenie pisma stało się przez to większe, aż do 45 stopni.^[16] Pisane stalówką spiczastą linie grubieją i cienieją pod naciskiem ręki.^[17]

Zwłaszcza w Austrii kurrenta stała się też pismem urzędów i protokołów.^[18] W Szwajcarii pozostawała w użyciu do pisania codziennego, urzędowego i protokolarnego aż do początku XX wieku.^[19] Poza obszarem niemieckojęzycznym przyjęła się także w innych językach nieromańskich, takich jak duński, norweski i czeski.^[20] W Danii i Norwegii, gdzie nazywano ją Gotisk skrift, „pismo gotyckie”, z niewielkimi zmianami używano jej do 1875 roku.^[21]

Kurrentą pisano głównie teksty w języku własnym piszącego.^[22] Do pewnych zadań, takich jak nagłówki, nazwy własne, języki obce i listy do cudzoziemców, Niemcy używali obok niej łacińskiego pisma odręcznego.^[23] Przechodzenie z jednego pisma na drugie w obrębie jednego zdania było czymś zwyczajnym.^[24] Francuski termin albo francuska nazwa miejscowa zostałaby na przykład napisana pismem łacińskim, w otoczeniu kurrenty.^[25]

Od 1911 roku grafik Ludwig Sütterlin zaczął w Prusach przeróbkę i ujednolicanie kurrenty.^[26] W 1911 roku opracował dwa wzory pisma do użytku w szkołach, jeden niemiecki i jeden łaciński.^[27] Jego pismo niemieckie to nowoczesne pismo oparte na kurrencie, z uproszczonymi literami i pionowymi pociągnięciami.^[28] Zaprojektowano je dla pióra, które kreśli linię o równej grubości.^[29] Wprowadzano je do niemieckich szkół odgórnie, ponieważ graficznie jest łatwiejsze do kreślenia niż używana dotąd odmiana kurrenty.^[30] Po tym nazwa Kurrent wyszła w Niemczech z użycia.^[31] Między 1915 rokiem a czasami nazizmu Sütterlin stopniowo wchodził do niemieckich szkół.^[32] Austriackie szkoły go jednak nie przyjęły i pisały dalej tradycyjną kurrentą.^[33]

Dekret Martina Bormanna z 3 stycznia 1941 roku nakazał najpierw, aby książki i czasopisma drukować odtąd wyłącznie antykwą zamiast, jak dotąd, frakturą.^[34] Dnia 1 września 1941 roku ministerstwo oświaty Rzeszy dekretem o Normalschrift, „piśmie normalnym”, uporządkowało na nowo nauczanie pisania w szkołach.^[35] Nowa deutsche Normalschrift, „niemieckie pismo normalne”, była odmianą łacińskiego pisma odręcznego, wywodzącą się z łacińskiego alfabetu samego Sütterlina.^[36] W latach 1942–1945 było to jedyne pismo, którego wolno było używać i uczyć w niemieckich szkołach.^[37]

Po 1945 roku, miejscami aż do lat 70. i 80. XX wieku, w szkołach zachodnio- i wschodnioniemieckich nadal uczono pisma niemieckiego obok łacińskiego, ale w praktyce prawie go nie używano.^[38] Od połowy XX wieku, a zwłaszcza po jej zniesieniu w szkołach w 1941 roku, kurrenty, wraz z Sütterlinem, używano coraz rzadziej.^[39]

Historycy, badacze innych dziedzin i genealodzy muszą opanować kurrentę, żeby czytać dokumenty nią napisane.^[40] Spodziewaj się pisma pochylonego w prawo, z pętlami na wydłużeniach górnych.^[41] Litery h i z mają pętle w dolnych łukach.^[42] W ciągu długiego życia tego pisma, do pierwszej części XX wieku, wiele liter zyskało warianty, więc ta sama litera może pojawić się w kilku kształtach.^[43]

Litera e ma własną, charakterystyczną formę, przypominającą n.^[44] Dwie kropki niemieckiego umlautu pochodzą historycznie właśnie z tej formy e.^[45] Ponieważ n i u poza tym wyglądają tak samo, nad u rysuje się łuk, żeby je odróżnić.^[46] Prosta kreska nad n lub m to kreska podwojenia, Reduplikationsstrich.^[47] Pokazuje, że spółgłoska jest podwojona.^[48]

Zwracaj uwagę na zmiany pisma w obrębie dokumentu: nagłówki, nazwy własne i obce wyrazy mogą przechodzić w bardziej obłe łacińskie pismo odręczne.^[49] Niektóre z pism, które spotkasz, to Sütterlin; łatwo go odróżnić od innych odmian kurrenty po równej grubości kreski, proporcjach szerokości i wysokości oraz stojących prosto literach.^[50]